वंशाणुक्रम (भाग १)
तलका प्रश्नको सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।
मानिसको कोषमा कति जोडा सेक्स क्रोमोजोम हुन्छन् ?
(अ) 1 जोडा (आ) 22 जोडा (इ) 23 जोडा (ई) 46 जोडा
क्रोमोजोम के के मिलेर बनेको हुन्छ ?
(अ) DNA र RNA (आ) DNA र कार्बोहाइड्रेट (इ) DNA र प्रोटिन (ई) RNA र प्रोटिन
सेक्स क्रोमोजोमको मुख्य कार्य के हो ?
(अ) सोमाटिक गुण निर्धारण गर्ने (आ) लिङ्ग निर्धारण गर्ने
(इ) रोग प्रतिरोधक क्षमता बढाउने (ई) आँखाको बनोट निर्धारण गर्ने
वंशाणुगत गुण सार्ने क्रोमोजोमको सबैभन्दा सानो एकाइलाई के भनिन्छ
(अ) DNA (आ) क्रोमाटिड (इ) सेन्ट्रोमियर (ई) वंशाणु
माइटोसिस कोष विभाजनका लागि तलका मध्ये कुन भनाइ ठिक हो?
(अ) यो कोष विभाजनमा एकै पटकमा चारओटा कोष बन्छन् ।
(आ) यो कोष विभाजनमा ह्याप्लोइड कोष बन्छन् ।
(इ) यो कोष विभाजन प्रजनन कोषमा हुन्छ ।
(ई) यो कोष विभाजनले कोषको पुनः निर्माण गर्छ ।
रेडियोथेरापी ल्याबमा काम गर्ने एक जना टेक्निसियनको विवाहको लामो समयपश्चात् पनि सन्तानको जन्म नहुँदा परीक्षण गराएछन् । परीक्षणपश्चात् उनले लामो समयसम्म high intensity radiation मा काम गरेकाले उनमा सन्तान उत्पादन क्षमता कमी भएको देखियो । त्यसमा कोषको कुन भागमा असर परेको होला ?
(अ) DNA (आ) RNA (इ) साइटोप्लाज्म (ई) न्युक्लियोलस
यदि कोषमा DNA transcription भएन भने कुन प्रक्रियामा असर पर्छ ?
(अ) प्रकाश संश्लेषण (आ) प्रोटिन संश्लेषण (ई) कोष विभाजन (इ) मैथुनिक प्रजनन
DNA replication हुँदा कुनै एउटा न्युक्लियोटाइडको नास भयो भने जीवमा के असर पर्छ ?
(अ) जेनेटिक समस्या देखिन्छ । (आ) कोष विभाजनमा समस्या आउँछ ।
(इ) प्रजननमा समस्या आउँछ । (ई) क्रोमोजोमले काम गर्दैन ।
निम्नमध्ये कुनले महिलाको शरीरमा रहेका कोषको क्रोमोजोमको सङ्केत गर्छ?
(अ) 44 + XY (आ) 44 + XX
(इ) 22 + XY (ई) 22 +XY
तलका मध्ये कुन भनाइ सही छ ?
(अ) अन्डामा Y क्रोमोजोम मात्र हुन्छ भने शुक्राणुमा X क्रोमोजोम हुन्छ ।
(आ) अन्डामा X क्रोमोजोम मात्र हुन्छ भने शुक्राणुमा Y क्रोमोजोम हुन्छ ।
(इ) अन्डामा X क्रोमोजोम मात्र हुन्छ भने शुक्राणुमा X वा Y मध्ये कुनै एक क्रोमोजोम हुन्छ ।
(ई) अन्डा र शुक्राणु दुवैमा X र Y क्रोमोजोम हुन्छन् ।
फरक लेख्नुहोस् :
अटोजोम र सेक्स क्रोमोजोम
माइटोसिस र मियोसिस
ह्याप्लोइड र डिप्लोइड
DNA र RNA
कारण दिनुहोस् :
सन्ततिहरूमा बुबा आमा जस्तै गुणहरू हुन्छन् ।
उत्तरः बुबा आमावाट क्रोमोजोमोको माध्यमवाट वंशाणुहरु सन्ततिहरूमा सर्ने हुँदा, सन्ततिहरुमा वुबा आमा जस्तै गुणहरू हुन्छन्।
लिङ्ग निर्धारणमा पुरुषको मुख्य भूमिका हुन्छ ।
उत्तरः महिलामा सेक्स क्रोमोजोमको रुपमा XX (होमोजाइगस) मात्र हुन्छ भने, पुरुषमा XY (हेेटेरोजाइगस) हुन्छ। त्यसैले गर्भाधान हुँदा, पुरुषमा भएको XY क्रोमोजोमको कारणवाट मात्र बच्चाको लिङ्ग निर्धारण हुने भएकोले लिङ्ग निर्धारणमा पुरुषको मात्र मुख्य भूमिका हुन्छ।
पुरुषमा X र Y दुवै खालका सेक्स क्रोमोजोम भए तापनि कसै कसैको छोरीमात्र वा छोरामात्र जन्मन्छन् ।
उत्तरः पुरुषमा X र Y दुवै खालका सेक्स क्रोमोजोम भए तापनि, गर्भाधान हुँदा, पुरुषको X क्रोमोजोमयुक्त ग्यामेटले गर्भाधान गराएमा छोरी जन्मन्छ भने Y क्रोमोजोमले गर्भाधान गराउँदा छोरा जन्मन्छन। तर संयोगवश कसै कसैमा गर्भाधान हुँदा एकै प्रकारको क्रोमोजोमयुक्त ग्यामेट सक्रिय हुने हुँदा, छोरीमात्र वा छोरामात्र जन्मन्छ।
मियोसिस कोष विभाजनलाई रिडक्सन डिभिजन पनि भनिन्छ ।
उत्तरः मियोसिस कोष विभाजनमा सन्तति कोषमा माउ कोषको भन्दा क्रोमोजोमको सङ्ख्या आधा हुने भएकाले यसलाई रिडक्सन कोष विभाजन पनि भनिन्छ ।
माइटोसिस कोष विभाजनलाई समीकरणीय विभाजन पनि भनिन्छ ।
उत्तरः माइटोसिस कोष विभाजनमा सन्तति कोषमा पनि मातृकोषमा जति नै क्रोमोजोमको सङ्ख्या हुने भएकाले यसलाई समीकरणीय कोष विभाजन पनि भनिन्छ ।
मियोसिस कोष विभाजनबिना मैथुनिक प्रजनन सम्भव छैन ।
उत्तरः मैथुनिक प्रजननमा ग्यामेटहरुको आवश्यकता पर्दछ र मिओसिस कोष विभाजनद्वारा मात्र प्रजनन कोषहरु (ग्यामेटहरु) निर्माण हुने भएकोले मिओसिस कोष विभाजनविना मैथुनिक प्रजनन सम्भव छैन।
मियोसिस कोष विभाजनले परिवृत्ति ल्याउँछ ।
उत्तरः मियोसिस कोष विभाजन हुँदा पहिलो चरणमा क्रसिङ ओभर हुने कारणले गर्दा परिवृत्ति ल्याउँछ ।
तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
वंशाणु केलाई भनिन्छ ?
उत्तरः जीवमा एउटा विशेष आनुवांशिक गुणको प्रतिनिधित्व गर्ने DNA को एउटा खण्डलाई वंशाणु (Gene) भनिन्छ ।
OR
क्रोमोजोममा रहेको एउटा विशेष गुण बोकेका DNA को सबैभन्दा सानो अंशलाई वंशाणु भनिन्छ ।
क्रोमोजोम केलाई भनिन्छ ? जीवको शरीरमा यसको भूमिका स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तरः कोषको न्युक्लियसभित्र रहेका वंशाणुगत गुणहरू निर्धारण गर्ने मसिना त्यान्द्राहरूलाई क्रोमोजोम भनिन्छ । जीवको शरीरमा क्रोमोजोमको भूमिका भनेको पैतृक गुणहरू बोकेर एक पुस्ताबाट अर्को नयाँ पुस्तामा गुण सार्नु हो ।
शारीरिक विकासमा माइटोसिस कोष विभाजनको महत्त्व व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तरः माइटोसिस कोष विभाजन हुँदा एउटा कोष विभाजन भएर दुईओटा सन्तति कोषहरू बन्छन् । एककोषीय जाइगोटको लगातार माइटोसिस कोष विभाजन भएर बनेका असङ्ख्य शारीरिक कोषको संयोजनबाट पूर्ण शरीरको विकास हुन्छ । माइटोसिस कोष विभाजनमा समान आनुवंशिकता भएका कोषको सङ्ख्या वृद्धि हुने हुँदा यसले शारीरिक वृद्धि विकासमा मुख्य भूमिका खेल्छ । तसर्थ शारीरिक कोष विभाजनमा माइटोसिस कोष विभाजनको मूख्य भुमिका हुन्छ । ्द
जीवहरूको प्रजननमा मियोसिस र माइटोसिस कोष विभाजनको भूमिका स्पष्ट पार्नुहोस् ।
उत्तरः जीवहरूको प्रजननमा माइटोसिस र मियोसिस कोष विभाजनको भूमिका यस प्रकार छ ।
माइटोसिस कोष विभाजनको भूमिकाः
१. कतिपय वनस्पति तथा ढाड नभएका केही जनावरमा अमैथुनिक प्रजनन गर्न मद्दत गर्छ ।
२. माइटोसिस कोष विभाजनले आनुवंशिक स्थिरता कायम गर्छ ।
मियोसिस कोष विभाजनको भूमिकाः
१. मियोसिस कोष विभाजन जीवको मुख्य प्रजनन अङ्गका मातृकोषमा मात्र सीमित रहने हुनाले प्रजननमा प्रमुख भूमिका हुन्छ ।
२. मियोसिस कोष विभाजनले जीवहरूको मैथुनिक प्रजननमा मुख्य भूमिका खेल्छ ।
यदि जीवको मातृ प्रजनन कोषमा मियोसिस कोष विभाजन भएन भने उक्त जीवमा कस्तो असर देखिएला, व्याख्या गर्नुहोस् ।
उत्तरः यदि जीवको मातृकोषमा मिओसिस कोष विभाजन भएन भने उक्त जीवले ग्यामेट उत्पादन गर्न सक्दैन, फलस्वरुप उक्त जीवमा मैथुनिक प्रजनन गर्ने क्षमता रहदैन।
जीवको आनुवंशिक गुणको प्रसारणमा वंशाणुको भूमिका स्पष्ट पार्नुहोस् ।
उत्तरः क्रोमोजोममा रहेको एउटा विशेष गुण बोकेका DNA को सबैभन्दा सानो अंशलाई वंशाणु भनिन्छ । प्रत्येक वंशाणुले जीवको एउटा विशेष गुण बोकेको हुन्छ । वंशाणुले वंशाणुगत गुणलाई एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सार्ने कार्य गर्छ । माइटोसिस कोष विभाजनको क्रममा नयाँ बन्ने सन्तति कोषमा समान DNA प्रतिरूप कायम हुन्छ जसमा आणुवंशिक गुणहरू जस्ताको तस्तै कायम हुन्छन् । मियोसिस कोष विभाजनमा भने क्रसिङ ओभरको कारणले आणुवंशिकतामा केही फरकपन आउँछ । तसर्थ जीवको आनुवंशिक गुणको प्रसारणमा वंशाणुको भूमिका हुन्छ ।
मानिसमा कसरी लिङ्ग निर्धारण हुन्छ ? चार्टसहित व्याख्या गर्नुहोस् ।
उत्तरः मानिसमा पुरुषमा रहेको XY क्रोमोजोम छुट्टिएर X र Y क्रोमोजोम भएका शुक्रकिट बन्दछन् भने महिलामा XX क्रोमोजोम छुट्टिएर X र X भएको अण्ड बन्दछन् । यदि पुरुषको X क्रोमोजोम भएको शुक्रकिट र महिलाको X क्रोमोजोम भएको अण्ड मिलन भएमा XX क्रोमोजोम भई छोरी जन्मिन्छ । त्यसैगरी पुरुषको Y क्रोमोजोम भएको शुक्रकिट र महिलाको X क्रोमोजोम भएको अण्ड मिलन भएमा छोरा जन्मिन्छ । यसरी छोरा वा छोरी निर्धारण हुने कुरा 50%-50% हुन्छ ।
एक महिला गर्भवती छिन् । उनले छोरी जन्माउन सक्ने सम्भावना कति छ, प्रतिशतमा लेख्नुहोस् ।
उत्तरः उनले छोरी जन्माउन सक्ने सम्भावना ५०% छ ।
एक जोडी दम्पतीका 3 जना छोरा मात्र जन्मिए । यसका लागि के पुरुषको अण्डकोषबाट Y क्रोमोजोम भएका शुक्रकीट मात्र उत्पादन भएका होलान् त, स्पष्ट पार्नुहोस् ।
उत्तरः पुरुषको अण्डकोषबाट X र Y दुवै क्रोमोजोम भएका शुक्रकिट उत्पादन भएतापनि प्रत्येक पटकको प्रजनन प्रकृयामा महिलाको अण्डसँग पुरुषको Y क्रोमोजोमयुक्त ग्यामेटको नै मिलन भएकोले उक्त जोडी दम्पतीका 3 जना छोरा मात्र जन्मिए ।
क र ख कन्सेप्ट म्याप पूरा गरी यी दुई प्रक्रियाहरूबिच भिन्नता लेख्नुहोस् ।
क) प्रजनन कोष मिओसिस कोष विभाजन ग्यामेट
ख) शारीरिक कोष माइटोसिस कोष विभाजन सोम्याटिक वा भेजिटेटिभ कोष
यी दुई प्रक्रियाहरूबिचको भिन्नता यसप्रकार छ ।
Thank You !!!